Dagliq Qarabagi nece itirmeye basladiq?
---
» 1988-in 20 fevrali Qarabag davasinin ilk sehifesini huquqi mustevide uduzmusdusa, hemin ilin 22 fevralinda bu davada ilk sehidlerini vermisdise ve butun bunlardan netice cixarmamisdisa, 1992-nin 26 fevrali ile artiq Dagliq Qarabagi faktiki olaraq itirdik.
» 1988-ci il fevralin 20-si Ermenistanin Azerbaycana qarsi erazi iddialari ve herbi tecavuzu ile musayiet olunan Dagliq Qarabag munaqisesinin formal tarixcesinin baslangici sayilir. Hemin gun Azerbaycan SSR-in Dagliq Qarabag Muxtar Vilayetinin (DQMV) inzibati merkezi olan Stepanakert (Xankendi) seherinde DQMV Xalq Deputatlari Sovetinin ermeni deputatlari n?vbedenkenar sessiya cagiraraq "Dagliq Qarabagin Azerbaycanin terkibinden cixarilib Ermenistana verilmesi haqqinda" qerar qebul edibler. ?clasda cixarilan qerarla bagli SSR? Ali Sovetine muraciet de qebul edilib ve SSR? Konstitusiyasinda "milletlerin ?z muqedderatini teyin etmesi" prinsipi esas tutularaq DQMV XDS-nin bu tesebbusune musbet cavab verilmesi xahis olunub.
» Dagliq Qarabag ermenilerinin bu aksiyasi ister o vaxtki, isterse de bugunku huquqi realliq mustevisinde qeyri-qanuni, yeni legitim olmayan hereket idi. Tekce ona g?re yox ki, o vaxtki SSR? Konstitusiyasinin muddealarina esasen, muttefiq respublikanin terkibinden her hansi muxtar b?lgenin cixmasi ucun onun (yeni bizim misalda Azerbaycan SSR-in) raziligi olmalidir. DQMV XDS adindan cixarilan qerar hem de ona g?re qeyri-qanuni idi ki, s?zugeden qurumun selahiyyeti hele 1988-ci ilin yanvarinda basa catmisdi ve yeni seckiler kecirilmeli idi.O vaxtki Azerbaycan (SSR) rehberliyinin bas verenlere astagel munasibeti de ele huquqi kontekstde oldu, Azerbaycan SSR Ali Soveti qerari qeyri-qanunsuz adlandirdi, Moskvaya, SSR? Ali Sovetine muvafiq muraciet edildi. Bir sozle, Azerbaycan rehberliyi ermenilerin Dagliq Qarabagdaki aciq separatciliq herekatini huquqi (formal) cehdlerle ve bir de ermeni radikallarini agil ve temkine cagirmaqla onlemeye calisirdi. Gercekde ise Dagliq Qarabag ermenilerinin hereketi Azerbaycanin suverenliyine ve erazi butovluyune (o cumleden SSR? Konstitusiyasi ile mueyyenlesmis) qarsi askar qesd idi ve onun qarsisi adekvat olmali idi.
» Sozsuz ki, 1988-ci il fevralin 20-de bas veren hadise formal olaraq Dagliq Qarabag konfliktinin baslangici sayilir. Cunki de-fakto Ermenistanin Dagliq Qarabagla bagli erazi iddialari ve bolgedeki separatciliq prosesleri coxdan baslamisdi. Amma gercek ondan ibaretdir ki, biz Dagliq Qarabag munaqisesinin formal tarixcesinin ilk merhelesindece bas verenlere adekvat munasibet gostere ve konfliktin gelecek fesadlarini onlemek ucun real tedbirler gore bilmedik. 1988-ci ilin 20 fevralindan sonraki hadiseler bunu bir daha tesdiqledi.
» 20 fevraldan sonra 22 fevral geldi - ele hemin 1988-ci ilde. Hemin gun Dagliq Qarabag munaqisesinin ilk toqqusmasi oldu ve biz ilk sehidlerimizi, Agdam rayonundan iki gencimizi itirdik. Eger 1988-ci ilin 20 fevrali Dagliq Qarabag munaqisesinin huquq mustevisinde ilk toqqusmasi (Ermenistanin Azerbaycanin suveren huquqlarina qesdi) idise, iki gun sonra Esgeran yaxinliginda bas veren olayla proses bilavasite konflikt halina geldi. Ve yene teessufle qeyd edilmelidir ki, bu olay, yeni ermenilerle ilk uz-uze gelisimiz netice etibarile bizim ucun (perspektiv olaraq ise Azerbaycan dovleti ucun) geriye dogru ilk addim oldu. Halbuki hemin olayla munaqisenin inkisaf semti de, fesadlari da xeyli derecede ferqli ola bilerdi. 1988-ci ilin 22 fevralinda biz ilk defe ermeninin ustune getdik. Bu, xalqin, daha deqiq desek, rehberi ve agilli istiqametvericisi olmayan kutlenin haqli etirazinin kortebii bir tezahur formasi idi.


---
» geri